Celem zadania jest kompleksowe opracowanie i publikacja książkowa dwóch unikatowych, kompletnych wczesnośredniowiecznych skarbów srebrnych (Zbiersk II i Zbiersk III) z końca XI w., odkrytych w 2025 r. k. Zbierska (pow. Kalisz).
Depozyty, pozyskane w całości w wyniku legalnych badań z zastosowaniem nowoczesnej metodyki, stanowią dotychczas niepublikowany i nieobecny w obiegu naukowym materiał, o fundamentalnym znaczeniu dla studiów nad mennictwem i osadnictwem okresu wczesnego średniowiecza na ziemiach Polskich.
Efektem będzie trójtomowa, recenzowana monografia naukowa, wydana w formie tradycyjnej obejmująca szczegółowe katalogi zabytków (tomy I-II) oraz pogłębione analizy specjalistyczne (tom III) uwzględniające m.in. kontekst historyczny, wyniki konserwacji oraz badania tkanin i szczątków organicznych. Cyfrowa wersja publikacji (PDF) trafi do otwartego, bezpłatnego dostępu, zapewniając trwałe upowszechnienie rezultatów.
Skarby zostały znalezione w wyniku realizacji poszukiwań militariów z okresu II wojny światowej według zezwolenia uzyskanego przez członków Stowarzyszenia Poszukiwaczy śladów Historii „Denar” od Kaliskiej Delegatury Wielkopolskiego Wojewódzkiego Urzędu Konserwatora Zabytków. Stanowią bardzo rzadko spotykany przykład całych, nienaruszonych depozytów srebra objętych już od samego ich odnalezienia procedurami w pełni profesjonalnego, naukowego postępowania. Oba depozyty znaleziono w doskonale zachowanych naczyniach ceramicznych. Po odkryciu na miejsce znaleziska przyjeżdżał poinformowany Inspektor d.s. Archeologii z Delegatury WWUKZ w Kaliszu wraz z archeologami. Miejsca znalezisk były dokumentowane. Zawartość naczyń była eksplorowana w sposób fachowy w pomieszczeniach pracowni Kaliskiego Stanowiska Archeologicznego IAE PAN, a czynności były dokumentowane. Poszczególne zabytki były dokumentowane zaraz po wyjęciu z naczyń. W skład skarbu Zbiersk II wchodzi łącznie 641 zabytków – w tym 514 monet całych i ich fragmentów, placków srebra oraz fragmentów ozdób. W skład skarbu Zbiersk III wchodzi 721 zabytków w tym 580 monet całych i ich fragmentów, placki srebra oraz fragmenty ozdób. dodatkowo wewnątrz naczynia znaleziono kilkanaście(?) monet zawiniętych w doskonale zachowaną tkaninę. Oprócz tego w obu depozytach stwierdzono występowanie fragmentów różnorodnych tkanin oraz szczątków organicznych. Oba depozyty wstępnie datowane są na okres końca XI wieku.
W pobliżu miejsca znalezienia depozytów, w roku 1937 znaleziono skarb znany w literaturze naukowej jako depozyt Zbiersk (obecnie Zbiersk I). Został on częściowo rozproszony w trakcie znalezienia. Główna jego część przechowywana jest w zbiorach Państwowego Muzeum Archeologicznego w Warszawie. Datowany jest na okres po roku 1060 lub około 1090 r. W roku 2006 w miejscu znalezienia skarbu przeprowadzono badania archeologiczne. Pozwoliły one pozyskać kolejnych 121 zabytków. Trafiły one do Muzeum Archeologicznego w Poznaniu. Informacje o całym zespole zostały zawarte w ostatnio wydanej publikacji – M. Bogucki, i inni (2017). Frühmittelalterliche Münzfunde aus Grosspolen, M. Bogucki, P. Ilisch, S. Suchodolski (red.), Frühmittelalterliche Münzfunde aus Polen. Inventar, Band I, Warszawa.
Odkryte obecnie depozyty Zbiersk II i Zbiersk III znajdowały się kilkanaście metrów od miejsca znalezienia skarbu Zbiersk I. Jest to unikalna w skali naszego kraju sytuacja, ukrycia skarbów w pobliżu siebie. Podobne sytuacje zaobserwować można jedynie na osadach (na przykład Słuszków pow. Kalisz, Zawichost-Trójca, pow. Sandomierz). W tym wypadku w trakcie badań powierzchniowych, nie zaobserwowano śladów osadnictwa w miejscu ujawnienia depozytów. Dokładna analiza numizmatyczna skarbów odkrytych w tym roku, stanowiących zbiory nienaruszone, pozwoli wyjaśnić, czy była to akcja jednoczesna czy też ukryto je w różnym okresie. Planowane jest wykonanie opracowania naukowego poświęconego topografii terenu i osadnictwu z nim związanym. Pozwoli to na pokazanie miejsca znalezienia depozytów w szerszym kontekście.
Partnerami Fundacji w realizacji niniejszego projektu są:
Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej
Delegatura w Kaliszu Wojewódzkiego Urzędu Konserwatorskiego w Poznaniu
Głównymi realizatorami projektu i redaktorami publikacji są:
dr Adam Kędzierski i Dariusz Wyczółkowski
Projekt dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.
Finansowanie projektu:
Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego,
Muzeum Okręgowe Ziemi Kaliskiej
